Ortak Malların Kadim Trajedisi
İnsanoğlunu diğer canlılardan ayıran en önemli özelliklerinden birisi mülkiyete olan tutkusudur. İnsan; parayı, mal ve mülkü seven bir varlıktır. İşte bu yüzden insanoğlu tarih boyunca kendine ait mallara iyi, kendine ait olmayan mallara ise ilgisiz/kayıtsız davranmıştır.
İnsan doğasındaki bu sarsılmaz özellik iktisat bilimine de sıçramış ve “ortak malların trajedisi” (the tragedy of commons) olarak adlandırılan teori ortaya çıkmıştır.
Sözkonusu teori, devlete ait olan kamusal malların acı kaderini anlatır. Örneğin Beyazıt Meydanı’nda bulunan, kamuya ait, insanların meydanda oturmaları için tasarlanan banklar vardır. Üzerine ismini yazmayan, aşkını kazımayan veya tahtasını kırmayan mı kalmıştır? Aynı Beyazıt Meydanı’nda Garanti Bankası’nın şubesi vardır. Şube içerisinde de insanların sıralarını beklerken oturmaları için banklar bulunur. Peki Beyazıt’ta yaşayan insanlar, iki farklı banka neden iki farklı ’muamele’ yapmaktadırlar? Çünkü birinci bankın belli bir sahibi yoktur; devletindir. İkinci bankın ise sahibi bellidir; Garanti Bankası.
Bakın yaklaşık 800 (yazıyla sekizyüz) sene önce yaşamış olan katolik papaz St. Thomas Aquinas zamanında bu konuyla ilgili neler demiş ;
“ Özel mülkiyet insan yaşamı için başlıca üç neden dolayısıyla gereklidir: ilk olarak, her birey bizzat sahip olduğu ve sorumluluğu altında bulunan şeyler için daha fazla çaba sarfeder. Kolektif mülkiyette ve sorumluluğun bir çok kimse arasında paylaştırıldığı durumlarda her birey daha az çalışır ve sorumluluğu başkasına yüklemeye çalışır. İkinci olarak, eğer her bireyin bir işte kendi sorumluluğu olursa, bu durumda işler daha iyi ve etkin bir şekilde yapılır. Üçüncü olarak, herkes kendi sahip olduğu şeylerle yetindiği (re sua contestus est) bir ortamda insanlar arasında barış daha iyi tesis edilebilir. ”
Peki ben neden bunları anlatıyorum bugün? Çünkü Muğla’daki bir ortak malın başına işte şöyle bir olay gelmiş.
